Meerderheid finance-professionals kan AI-beslissing niet uitleggen

Meer dan de helft van de finance-professionals kan een beslissing die een AI-systeem nam niet uitleggen, en bij CFO’s loopt dat op tot drie kwart. Dat staat volgens een onderzoek van Onguard, een leverancier van creditmanagementsoftware, in de negende editie van zijn jaarlijkse FinTech Barometer, gepubliceerd op 18 juni 2026, waarvoor 319 finance-professionals in Nederland werden bevraagd: 101 CFO’s en 218 finance professionals. “Hoewel strengere wetgeving als de EU AI Act vraagt om verantwoording, kan 54% van de finance-professionals (en 75% van de CFO’s) een AI-beslissing niet uitleggen,” schrijft Onguard in het rapport. In het bericht dat Financial Investigator op 7 september 2026 over hetzelfde onderzoek bracht, ligt het CFO-cijfer lager: “Bij CFO’s loopt dat zelfs op tot bijna twee derde (64%).” Welke vraagstelling achter elk van beide cijfers zit, vonden we in de open bronnen niet terug; dit stuk houdt het cijfer van Onguards eigen rapportpagina aan.

Bijna de helft van de Nederlandse finance-professionals (45%) gebruikt AI in het werk, terwijl de mensen die er verantwoording over moeten afleggen, niet altijd kunnen reconstrueren hoe het systeem tot zijn uitkomst kwam. Dat is precies het soort black box dat toezichthouders met de EU AI Act willen wegwerken bij AI-systemen die een reële impact hebben op mensen, zoals kredietbeoordeling.

Wat betekent dit voor banken in België?

Onguard bevroeg alleen Nederlandse finance-professionals; de cijfers zeggen niets rechtstreeks over Belgische bedrijven of banken. Maar de onderliggende spanning is niet landsgebonden: elke financiële afdeling die AI-tools inzet voor prognoses of kredietbeslissingen, loopt tegen dezelfde vraag aan — kan iemand achteraf uitleggen waarom het systeem deed wat het deed?

Voor AI-systemen die de kredietwaardigheid van particulieren beoordelen, ligt het antwoord daarop straks niet vrijblijvend meer. Bijlage III van de AI Act, punt 5, onder b, bestempelt AI-systemen die de kredietwaardigheid van natuurlijke personen beoordelen of hun kredietscore bepalen als hoogrisico (via artikel 6, lid 2), met een uitzondering voor systemen die financiële fraude opsporen. Daar horen verplichtingen bij rond documentatie, menselijk toezicht en herleidbaarheid van beslissingen. Die verplichtingen golden aanvankelijk vanaf 2 augustus 2026 (artikel 113), maar de Digital Omnibus — sinds 27 juli 2026 van kracht als Verordening (EU) 2026/1744 — heeft de datum voor deze categorie systemen verschoven naar 2 december 2027. Belgische banken en kredietverstrekkers krijgen dus meer voorbereidingstijd.

Die verplichting treft niet de finance-afdelingen uit de barometer zelf, maar banken en kredietverstrekkers die met AI de kredietwaardigheid van particulieren beoordelen. Wat de barometer wél toont, is hoe ver de praktijk vandaag van dat niveau af staat: van de finance-professionals die AI in hun werk gebruiken, noemt slechts 18% een AI-gedreven beslissing over kredietverlening of inning volledig uitlegbaar.